Laktacja - w trosce o twoje dzieckoMatka karmiąca dziecko to obraz znany od pokoleń. Niewielu jednak, na co dzień zastanawia się skąd się bierze mleko matki. Jest to złożony proces.

Piersi kobiety dojrzałej składają się z ok.15-20 płatów, które zawierają tkankę tłuszczową. Budowa płatów przypomina z kształtu grono, zakończone pęcherzykami mlecznymi. Pęcherzyki te następnie przechodzą w przewody wyprowadzające, które rozszerzają się, tworząc w ten sposób zbiorniki mleka gotowego do wydalenia. Ujście przewodu wyprowadzającego jest na szczycie brodawki sutkowej. Każdy płat jest bardzo ukrwiony(naczynia krwionośne dostarczają składników do syntezy leka). Występuje w nim też sieć naczyń limfatycznych, które odprowadzają limfę z sutka do węzłów chłonnych. Wreszcie nie należy zapominać, że płaty są bogato unerwione i przewodzą bodźce czuciowe.

Już w trakcie ciąży następują zmiany w budowie piersi. Stają się one nabrzmiałe, a sutki są zaokrąglone. Gruczoł sutkowy jest trzymywany przy klatce piersiowej dzięki pasmom tkanki łącznej(tzw. więzadło wieszadłowe sutka). Zmniejsza się ilość tkanki łącznej, tłuszczowej. Widoczny jest natomiast przyrost tkanki gruczołowej i naczyń krwionośnych, co wpływa na rozluźnienie się więzadeł wieszadłowych i "zwiotczenie" piersi. Trzeba pamiętać jednak, że samo karmienie nie pogłębia tego procesu. Wewnątrz gruczołów również dokonują się przemiany, mianowicie powiększa się liczba skupisk zrazików, dających się wyczuć za pomocą dotyku w postaci w postaci obrzmień o charakterze gruzełkowatym. Na rzecz rozrostu gruczołów mlekowych zmniejsza się ilości tkanki tłuszczowej i łącznej.. Każda z komórek występujących w gruczołach powoli zaczyna się kształtować, na komórkę dojrzałą dającą mleko. Zdolność zmian niezbędna w procesie laktacji to wynik działania hormonu wydzielanego przez łożysko. W ostatnim trymestrze ciąży proces zmian jest prawie ukończony. Następuje wzrost poziomu hormonu odpowiedzialnego za produkcje mleka, prolaktyny.

Mleko zaczyna się tworzyć wraz z odejściem łożyska, tuż po urodzeniu dziecka. Mechanizm, który powoduje pierwszy wypływ pokarmu to ssanie. Pęcherzyki mleczne i przewody wyprowadzające są oplatane przez sieć komórek mioepitelialnych, które poprzez skurcze powodują przesuwanie się mleka w stronę brodawki. Należy pamiętać, że przy karmieniu dziecka należy podać mu brodawkę sutkową razem z częścią otoczki. W ten sposób niemowlę dzięki naciskowi warg, języka, dziąseł mogło samo regulować ilość wypływającego mleka.

Wyróżnia się trzy etapy czynności gruczołu mlecznego:

I. MAMMOGENEZA (czyli przygotowanie do czynności wydzielniczej):

Mammogeneza zachodzi dzięki hormonom łożyska, prolaktyny i jajnika. Zdanie hormonów to m.in.:

  • rozwój i przyrost drobnych pęcherzyków wyprowadzających (estrogeny)
  • rozwój pęcherzyków mlecznych (prolaktyny)

W procesie przygotowania do laktacji te dwa hormony wzajemnie się dopełniają. W przypadku wydzielania pokarmu estrogeny hamują laktacje (toteż zażywanie estrogenów np. w formie tabletek antykoncepcyjnych, zmniejsza ilość wytwarzanego pokarmu), prolaktyna utrzymuje.

II. LAKTOGENEZA (wyzwolenie laktacji)

Laktogeneza trwa około tygodnia od chwili porodu, kiedy łożysko zostaje wydalone. W tym czasie wzrasta poziom prolaktyny, odpowiedzialnej za początek wydzielanego mleka i regulacji jego ilości. Produkcja mleka jest większa z każdym dniem, za sprawą odruchów ssących dziecka. Laktacja w tym okresie związana jest również z wydzielaniem siary, a następnie mleka "przejściowego"

III. GALAKTOPOEZA (utrzymanie laktacji)

Galaktopoeza występuje mniej więcej od drugiego tygodnia po porodzie. Jest zależna od częstotliwości karmienia dziecka. Na utrzymanie laktacji wpływają dwa podstawowe odruchy nerwowo- hormonalne matki:

A. Odruch wytwarzania mleka (prolaktynowy)

W okresie laktacji brodawka sutkowa jest wrażliwa na dotyk. Ssanie otwiera drogę do tworzenia pokarmu. Ssące dziecko podrażnia receptory czuciowe, tworząc bodźce. Bodźce te przekazują informacje do przysadki mózgowej od podwzgórza i powodują uwalnianie prolaktyny. Za pomocą rozwiniętych naczyń krwionośnych prolaktyna jest transportowana do gruczołu mlecznego, gdzie stymuluje wydzielanie mleka. Ilość pokarmu jest zależna od potrzeb dziecka, które samo odżywiając się częściej lub rzadziej wpływa na pobudzenie przysadki mózgowej odpowiedzialnej za ten proces.

B. Odruch uwalniania pokarmu (oksytocynowy)

Odruch ten jest odpowiedzialny za tworzenie się mleka, zapewnia pokarm na konkretny posiłek. Odruch ten polega na uwalnianiu oksytocyny z płata przysadki mózgowej (za pomocą odruchu ssania). Hormon za pośrednictwem krwi jest przekazywany do gruczołu sutkowego, gdzie wywołuje skurcz komórek mioepitelialnych. Efektem tego jest przesuwanie się pokarmu w stronę brodawki sutkowej i wypływ mleka. Odruch ten objawia się zwykle poprzez zwiększenie
napięcia w sutkach. Zdarza się, że po przystawieniu dziecka do jednej piersi następuje wyciek z drugiej.

Poza ssaniem odruch oksytocynowy może być również wyzwalany poprzez:

1. Przepełnienie piersi pokarmem

2. Stymulacja brodawki za pomocą dotyku poprzez:

  • masaż(opuszkami palców należy masować poszczególne części gruczołów)
  • opukiwanie(opuszkami palców zaleca się oklepywanie gruczołu
  • wstrząsanie(należy zbliżać i oddalać os siebie piersi)

3. Pieszczoty seksualne

Należy pamiętać, że odruch ten może ulec zablokowaniu m.in. pod wpływem zaburzeń emocjonalnych (stres, ból, niepokój, niechęć karmienia itp.). Osłabienie tego odruchu pogłębia złe stany emocjonalne, a tym samym zanik laktacji. Prowadzi to do tzw. błędnego koła, z którego wyjście bywa trudne, a niektórych przypadkach niemożliwe. Ważne jest, żeby w takich przypadkach się nie załamywać się. Dobrze jest zasięgnąć porady lekarza. W niektórych krajach powstają grupy utworzone przez matki karmiące, na których w obecności pozostałych matek można przedstawiać swoje problemy.

Zdarza się, że z przyczyn niezależnych od matki proces laktacji jest niepobudzony. Wynika to m.in. z choroby lub zbyt wcześnie urodzonego dziecka, u którego odruch ssący nie zdążył się prawidłowo wykształcić. W tym celu stosuje się stymulacje. Najlepszym na to sposobem jest przystawianie matce do piersi zdrowego dziecka, u którego odruch ssania jest dobrze ukształtowany. Jednak w takich okolicznościach występują silne utrudnienia, wynikające z tego, iż matka, często załamana, nie potrafi lub nie chce karmić obcego dziecka. W takich warunkach utrzymanie laktacji jest możliwe, jeżeli:

  • przekona się matkę o tym jak ważna jest laktacja i jaką wartość dla dziecka ma karmienie naturalne
  • umożliwi się matce kontakt w sposób pośredni lub bezpośredni z dzieckiem. Można dopuścić ją też do wykonywania pewnych zabiegów pielęgnacyjnych
  • zachęci się matkę do jak najczęstszego opróżniania piersi (tzn. średnio 6 do 8 razy w ciągu doby)
  • poinformuje się matkę o technikach odciągania pokarmu oraz o stymulacji czynności gruczołu piersiowego

Istotnym problemem jest też przygotowanie do laktacji. Informacja dla kobiet w ciąży powinna obejmować m.in. przekazanie wiadomości na temat wad i zalet takiego sposobu odżywiania dziecka, rozmowie na temat techniki karmienia oraz na badaniu piersi i brodawek sutkowych.

Prawidłowo wykształcone brodawki nie wymagają specjalnego przygotowanie do karmienia. Należy tylko dbać o zapobieganie ich urazom. W trakcie ciąży kobieta powinna zbadać gruczoły i brodawki sutkowe. Prawidłowe badanie gruczołów sutkowych polega na ocenie powiększania się ich. Powinno być ono równomierne, co wskazuje na prawidłowa prace hormonalną. Kobieta powinna być informowana o rezultacie badań, nawet wówczas, kiedy przebiegają one zadawalająco. Dobre wyniki dodają jej pewności siebie i umacniają jej wiarę w możliwość wykarmienia dziecka.

W przypadku matek, u których zmiany przyrostu są mało widoczne lub ich piersi są zbyt małe albo asymetryczne, badania należy wykonywać nieco częściej. Można się bowiem spodziewać, że proces laktacji może być nieco zaburzony (nie należy oczywiście popadać w panikę, gdyż nie jest to regułą).

Badanie brodawek sutkowych ma na celu wykrycie brodawek płaskich i wciągniętych (inaczej zwanych odwróconymi). Badanie polega na uchwyceniu brodawki u jej podstaw za pomocą kciuka i palca wskazującego. Podczas tego zabiegu powinna ona nieznacznie zwiększyć objętość, usztywnić. W przypadku brodawek płaskich mogą występować problemy, ale zazwyczaj zanikają one w miarę postępu w karmieniu. Największy kłopot sprawia jednak typ brodawki wciągniętej, która w wypadku podrażnień zapada się poniżej poziomu otoczki. Najgorszą alternatywa w takim przypadku jest zablokowane ujście przewodów wyprowadzających, a w konsekwencji znaczne utrudnienie w wydalaniu pokarmu. W celu nie dopuszczenia do takiej sytuacji należy zacząć się przygotowywać do karmienia już w trakcie ciąży. Dobrze więc w takiej sytuacji zaopatrzyć się w specjalne wkładki, umieszczane pod biustonoszem. Zasada ich działania polega na tym, że lekko uciskają one otoczkę brodawkową, co powoduje systematyczne uwypuklanie sutka. Oprócz tego typu zabiegów zaleca się specjalne ćwiczenia. Polegają one na rozciąganiu skóry w okolicy brodawek. Ćwiczenia wykonuje się za pomocą palców wskazujących, w dwóch układach (poziomym i pionowym).

W związku z zachodzącym procesem laktacyjnym, pod wpływem, którego skóra rozciąga się (stanowi to jeden z nielicznych minusów laktacji), zaleca się szczególna pielęgnacje tej części ciała poprzez:

  • tzw. hartowanie skóry- na ten temat medycyna miała różne wykluczające się opinie, jednak aktualnie zaleca się taki sposób pielęgnacji, gdyż wzmaga on ukrwienie i poprawia. elastyczność skóry. Hartowanie polega na naprzemiennym natrysku zimną i ciepłą wodą. Innym sposobem hartowania są kąpiele powietrzne i słoneczne
  • wcieranie kremów i olejków
  • masaż

Ważną kwestią jest także to jak laktacja wpływa na funkcje rozrodczą. Karmienie piersią to skuteczny, naturalny sposób na zabezpieczenie się przed kolejnym dzieckiem. Są to naturalne metody ochronne zapewniające możliwość wykarmienia dziecka już narodzonego. Wiele kobiet traktuje ten sposób jako najważniejszy czynnik regulacji płodności. Nie należy jednak do końca ufać tej metodzie, gdyż jest ona skuteczna tylko wówczas, kiedy dziecko ssie często i odpowiednio długo. Jeżeli powyższy warunek jest spełniony to przez większą część braku miesiączki (związanej z laktacją) jajniki są nieaktywne.

Podstawowe znaczenie na hamowanie płodności wywiera odruch ssania, jaki jest wywierany na brodawce. Badania zastosowane na zwierzętach udowodniły, że brak brodawki nie wpływa na zatrzymania laktacji, ale powoduje, że wstrzymanie antykoncepcyjnego działania karmienia piersią. Zasada działania tej metody zapobiegania następnej ciąży polega na przekazaniu sygnałów nerwowych do podwzgórza, dzięki odruchowi ssania. W podwzgórze pod wpływem sygnałów nerwowych hamowane jest uwalnianie gonadotropin, czego skutkiem jest brak owulacji i laktacyjny zanik miesiączki.. Na hamowanie płodności wpływa też wysokie stężeni prolaktyny.

Zaskakującym zjawiskiem jest tzw. proces relaktacji. Relaktacja polega na wytworzeniu pokarmu przez kobiety, które rodziły dawno. Zdarzają się także przypadki karmienia przez matki zastępcze, które nie były w ciąży. Do relaktacji zalicza się też nagły wzrost mleka po okresie deficytowym. Najczęstsze przyczyny zalecenia wznowienia pokarmu to:

  • zbyt wczesne odstawienie dziecka od piersi, co może spowodować nietolerancje na inne formy żywienia
  • okresowe odłączenie dziecka od matki (np. w wyniku hospitalizacji, czy nagłego wyjazdu itp.)
  • kamienie niemowlaka za wcześnie urodzonego (wcześniaka)

Warunki niezbędne do przeprowadzenia relaktacji to:

  • dobry stan zdrowotny matki
  • odpowiednia motywacja i szczera chęć karmienia piersią
  • zdrowe dziecko
  • dobrze wykształcony odruch ssania u dziecka
  • odpowiednie warunki otoczenia tzn. wsparcie najbliższych, rodziny itp.

W celu zadbania o utrzymanie się procesu relaksacyjnego należy przede wszystkim zwrócić uwagę na:

  • stymulacje brodawki sutkowej (poprzez odruch ssani, a dodatkowo można posłużyć się masażem)
  • zróżnicowanie i wzbogacenie diety (dieta powinna zawierać spore ilości białka, oraz nieco większe ilości kalorii)
  • odpowiednie farmaceutyki (najczęściej podawana jest oksytocyna, przy czym jej za duże dawki obniżają laktację)

Nie zawsze dziecko chętnie "współpracuje" z matką. Zdarza się, że np. pod wpływem nieobecności matki przy dziecku lub nieodpowiadającym dziecku smaku mleka, nie wykazuje ono żadnych chęci ssania. Można temu zapobiec podając dziecku podczas karmienia mieszankę mleczną za pomocą cienkiego drenu (przeznaczonego do dokarmiania). Całość mieszanki powinna przypominać kroplówkę, która matka zawiesza na szyi. W ten sposób ma możliwość karmienia dziecka równocześnie piersią jak i mieszanką. Jest to o tyle istotne, że w pierwszym okresie wznowienia pokarmu może on nie smakować niemowlęciu. Mieszankę stopniowo zmniejsza się do całkowitego odstawienia. Pokrycie potrzeb odżywczych dziecka wyłącznie pokarmem naturalnym następuje przeciętnie po upływie miesiąca.

Zdarza się, że tuz po urodzeniu dziecka proces laktacyjny staje się dla matki koszmarem. Jest to jednak proces przejściowy. Nie można się tak łatwo zniechęcać, gdyż może to spowodować zanik laktacji. Najczęściej niechęć ta jest spowodowana dolegliwościami fizycznymi takimi jak:

a) Ból brodawek sutkowych

Jest zauważalny w pierwszych tygodniach laktacji. Może powodować jednak poważne przeszkody w karmieniu piersią. Ból oraz dyskomfort psychiczny w znacznej mierze mogą doprowadzić do blokowania uwalniania pokarmu. Najczęstszą przyczyną tych niedogodności jest zła technika karmienia lub źle działający odruch oksytocynowy. W celu zapobieżenia nasilającym się objawom należy:

  • postarać się znaleźć jak najwygodniejsza pozycję
  • wspomóc samoistny wypływ pokarmu (poprzez nałożenie ciepłego kompresu, masaż piersi, podanie oksytocyny)
  • zmieniać pozycje podczas karmienia
  • dbać w miarę możliwości o jak najszybsze gojenie się brodawek

b) Obrzmienia oraz stany zapalne sutka

Obrzmienia są spowodowane najczęściej poprzez nadmiar mleka i przepełnienie piersi. Skutkiem tego są objawy zapalne tj.: ból, obrzmienie, gorączką, zaczerwienienie sutka. Najlepszym sposobem postępowania w takim przypadku jest:

  • jak najczęstsze przystawianie dziecka do piersi
  • odciąganie pokarmu
  • stosowanie ciepłych kompresów

Nie należy jednak w takich przypadkach odstawiać dziecka od piersi, gdyż:

  • zaleganie pokarmu w piersiach jest szkodliwe
  • może to doprowadzić do obniżonej zdolności ssania

Warto zauważyć, że cały proces laktacji posiada zarówno dobre, jak i złe strony. Pomimo wszelkich niepowodzeń nie należy odstawiać nowonarodzonej pociechy od naturalnego sposobu karmienia. Jest to zjawisko niezwykłe, wręcz magiczne i należy mieć to na uwadze przy pojawieniu się jakichkolwiek wątpliwości.